Thành ngữ về tiền bạc
Tiền không tự sinh ra: phải làm, phải để dành mới có. Những thành ngữ này dạy cách giữ tiền, bắt đầu từ những đồng nhỏ nhất, và nhắc bạn khi tiêu quá tay.Money doesn't grow by itself: it has to be earned and saved. These idioms teach how to keep money, starting with the smallest coins, and warn you when spending gets out of hand.
Biết để dành
Tích tiểu thành đại
Từ khó (hard words):
- tích: gom góp, dồn lại.to gather, to store up.
- tiểu: nhỏ.small.
- đại: lớn.big.
Bốn chữ Hán Việt: gom cái nhỏ thành cái lớn. Mỗi ngày bỏ ống một ít tiền, đọc vài trang sách, tập một chút: mỗi thứ đều nhỏ, nhưng góp lâu sẽ thành nhiều.Four Sino-Vietnamese words: gather the small into the big. A little money in the piggy bank each day, a few pages read, a little practice: each is small, but over time they add up to a lot.
Ví dụ (example): Mỗi tuần Hà bỏ ống mười nghìn đồng, tích tiểu thành đại, cuối năm đủ tiền mua một hộp màu vẽ.Hà puts ten thousand đồng in her piggy bank each week; little by little it grows, and by the end of the year she has enough for a box of paints.
Tiếng Anh (in English): Every little helps; Little strokes fell great oaks. Dịch sát chữ: Gather the small into the big.
Năng nhặt chặt bị
Từ khó (hard words):
- năng: hay, thường xuyên.often.
- chặt: ở đây là đầy chặt, chật ních.here: packed full.
- bị: cái túi lớn bằng cói hay vải, để đựng đồ.a big bag of rush or cloth, for carrying things.
Mỗi lần nhặt một ít bỏ vào bị, nhặt hoài thì bị đầy chặt lúc nào không hay. Chăm chỉ dành dụm từng chút, lâu ngày sẽ có nhiều.Each time you pick up a little and put it in the bag, and if you keep at it the bag is packed full before you know it. Saving a little at a time, often, gives you a lot in the end.
Ví dụ (example): Năng nhặt chặt bị: mỗi ngày Tú học năm từ tiếng Anh, hết năm đã biết hơn một nghìn từ.Pick up often and the bag fills: Tú learns five English words a day, and by the end of the year knows more than a thousand.
Tiếng Anh (in English): Light gains make a heavy purse. Dịch sát chữ: Pick up often, the bag fills tight.
Thắt lưng buộc bụng
Ngày xưa lúc đói, người ta thắt chặt dây lưng cho bụng đỡ cồn cào. Thắt lưng buộc bụng là bớt ăn, bớt tiêu, dè sẻn từng đồng khi gặp khó khăn hay khi cần để dành cho việc lớn.Long ago, when food was short, people pulled their belts tight to ease their empty stomachs. To tie your belt and bind your belly means eating and spending less, counting every coin in hard times or to save for something important.
Ví dụ (example): Năm ấy mất mùa, cả nhà thắt lưng buộc bụng mà vẫn đủ tiền cho hai anh em đi học.The year the harvest failed, the whole family tightened their belts, and there was still enough money for both children to go to school.
Tiếng Anh (in English): To tighten your belt. Dịch sát chữ: Tie the belt, bind the belly.
Ăn chắc mặc bền
Ăn thì chọn món no lâu, chắc bụng; mặc thì chọn áo vải bền, dùng được lâu. Ăn chắc mặc bền là tiêu tiền khôn ngoan: mua thứ thật sự có ích, bền lâu, không chạy theo vẻ hào nhoáng.For food, choose what keeps you full; for clothes, choose sturdy cloth that lasts. Eating solid and dressing sturdy means spending wisely: buying what is really useful and lasting, not chasing what merely looks fine.
Ví dụ (example): Mẹ chọn cho Quỳnh chiếc cặp vải dày, đeo được mấy năm, thay vì chiếc cặp in hình đẹp mà mỏng: ăn chắc mặc bền.Mum chose Quỳnh a thick canvas school bag that would last for years, rather than a pretty printed one that was flimsy: eat solid, dress sturdy.
Tiếng Anh (in English): Buy cheap, buy twice. Dịch sát chữ: Eat solid, dress sturdy.Câu tiếng Anh nói phía ngược lại: mua đồ rẻ mà kém thì phải mua hai lần.The English puts it the other way round: buy cheap and poor, and you buy twice.
Có bát ăn bát để
Một bát để ăn, một bát để dành: nghĩa là không chỉ đủ ăn mà còn có của dư. Có bát ăn bát để là cuộc sống đã khá lên, đủ đầy, nhờ chăm chỉ làm và biết tiết kiệm.One bowl to eat and one bowl to put aside: not only enough to eat but something left over. Having a bowl to eat and a bowl to keep means life has become comfortable, thanks to hard work and careful saving.
Ví dụ (example): Nhờ chăm chỉ làm vườn và chi tiêu dè sẻn, giờ nhà bác Ba đã có bát ăn bát để.Thanks to hard work in the garden and careful spending, Uncle Ba's family now has enough and some to spare.
Tiếng Anh (in English): To have enough and to spare. Dịch sát chữ: A bowl to eat, a bowl to keep.
Góp gió thành bão
Một làn gió nhỏ thì chẳng làm được gì, nhưng gió góp lại nhiều thì thành cơn bão. Góp từng chút tiền, từng chút sức của nhiều người thì làm được việc lớn.One breeze does little, but many breezes together become a storm. Put together a little money and a little effort from many people, and great things get done.
Ví dụ (example): Mỗi bạn góp mười nghìn, cả trường mua được cả trăm cuốn sách tặng vùng cao: góp gió thành bão.Each pupil gave ten thousand đồng, and the whole school bought a hundred books for children in the highlands: breezes together make a storm.
Tiếng Anh (in English): Every little helps; Many hands make light work. Dịch sát chữ: Gathering breezes into a storm.
Liệu cơm gắp mắm
Từ khó (hard words):
- liệu: tính toán, xem xét.to weigh up, to work out.
- mắm: món mặn ăn kèm cơm.a salty dish eaten with rice.
Nhìn xem còn bao nhiêu cơm rồi mới gắp mắm cho vừa, kẻo cơm hết mà mắm thừa hay ngược lại. Liệu cơm gắp mắm là tính toán, chi tiêu vừa với khả năng của mình.Check how much rice is left before taking the salty dish, so they run out together. Weighing the rice before taking the fish sauce means planning and spending within your means.
Ví dụ (example): Tiền tiêu vặt có hạn, Hà liệu cơm gắp mắm, chỉ mua những thứ thật cần.Her pocket money is limited, so Hà plans carefully and buys only what she really needs.
Tiếng Anh (in English): Cut your coat according to your cloth. Dịch sát chữ: Weigh the rice, then take the fish sauce.
Đồng tiền liền khúc ruột
Đồng tiền làm ra bằng mồ hôi công sức, quý như khúc ruột của mình. Vì thế người ta tiếc khi phải tiêu, và phải tiêu cho đáng.Money earned with sweat and effort is as dear as part of your own body. That's why people hate to spend it, and why it should be spent well.
Ví dụ (example): Tiền mẹ bán rau từng bó mới có, nên Hà tiêu rất cẩn thận: đồng tiền liền khúc ruột.Mum earns her money selling vegetables bunch by bunch, so Hà spends it very carefully: money is as dear as your own heart.
Tiếng Anh (in English): Hard-earned money. Dịch sát chữ: Money joined to your guts.
Tiêu tiền
Tiêu tiền như nước
Nước đã chảy đi thì không giữ lại được. Tiêu tiền như nước là tiêu tiền rất phung phí, chẳng tiếc, chẳng tính toán.Water that has run away cannot be held back. To spend money like water is to waste it freely, without care or counting.
Ví dụ (example): Được tiền mừng tuổi, Khang tiêu tiền như nước, chưa hết tháng Giêng đã sạch túi.With his Tết lucky money, Khang spent money like water; his pockets were empty before the first month of the year was out.
Tiếng Anh (in English): To spend money like water. Dịch sát chữ: Spend money like water.
Vung tay quá trán
Vung tay cao quá cả trán là vung quá tầm của mình. Tiêu tiền cũng thế: vung tay quá trán là tiêu quá số tiền mình có, rồi phải vay mượn, lo lắng.Swinging your hand above your own forehead is reaching beyond yourself. Spending is the same: to swing your hand past your forehead is to spend more than you have, and then you must borrow and worry.
Ví dụ (example): Lấy hết tiền tiêu vặt cả năm để mua một hộp bút đắt tiền là vung tay quá trán đấy.Spending a whole year's pocket money on one expensive pencil case is swinging your hand past your forehead.
Tiếng Anh (in English): To live beyond your means. Dịch sát chữ: Swing the hand past the forehead.
Rẻ như bèo
Từ khó (hard words): bèo: cây nhỏ mọc trôi trên mặt ao, nhiều vô kể; ngày xưa dùng cho lợn ăn.duckweed, a small plant floating on ponds in huge numbers; once fed to pigs.
Bèo mọc kín mặt ao, ai muốn vớt bao nhiêu cũng được, chẳng đáng mấy đồng. Rẻ như bèo là rất rẻ.Duckweed covers whole ponds; anyone can scoop up as much as they like, and it is worth almost nothing. As cheap as duckweed means very cheap.
Ví dụ (example): Cuối buổi chợ, rau bán rẻ như bèo, mẹ mua được cả một giỏ đầy.At the end of the market, the vegetables were dirt cheap, and Mum bought a whole basketful.
Tiếng Anh (in English): Dirt cheap. Dịch sát chữ: As cheap as duckweed.
Ném tiền qua cửa sổ
Có ai lại cầm tiền ném qua cửa sổ cho bay mất? Ném tiền qua cửa sổ là tiêu tiền vào những thứ vô ích, phí phạm, chẳng được gì.Who would throw their money out of the window to blow away? To throw money out of the window is to spend it on useless things, wasting it for nothing.
Ví dụ (example): Mua đồ chơi về rồi bỏ xó ngay hôm sau là ném tiền qua cửa sổ.Buying a toy and leaving it in a corner the very next day is throwing money out of the window.
Tiếng Anh (in English): To throw money down the drain. Dịch sát chữ: Throwing money out of the window.
Tiền nào của nấy
Từ khó (hard words): của: đồ vật, hàng hóa.goods, things you buy.
Món đồ giá bao nhiêu thì chất lượng thường tương xứng bấy nhiêu: đồ quá rẻ thì dễ hỏng, đồ tốt thì đắt hơn. Mua gì cũng nên cân nhắc giá với chất lượng.What a thing costs usually matches how good it is: very cheap things break easily, good things cost more. When buying, weigh the price against the quality.
Ví dụ (example): Đôi giày rẻ Vân mua tuần trước đã bong đế. Mẹ bảo: "Tiền nào của nấy con ạ."The cheap shoes Vân bought last week have already come apart. Mum said: "You get what you pay for."
Tiếng Anh (in English): You get what you pay for. Dịch sát chữ: Such money, such goods.
Tiền mất tật mang
Từ khó (hard words): tật: bệnh, điều hại cho người.an illness, a harm.
Bỏ tiền ra mua một thứ không tốt: tiền thì mất, lại còn mang bệnh, mang họa vào người. Câu này nhắc ta cẩn thận khi mua bán, nhất là đồ ăn, thuốc men.Paying for something bad: the money is gone, and on top of that you bring illness or harm on yourself. The idiom warns us to be careful when buying, above all food and medicine.
Ví dụ (example): Ham rẻ, Tuấn mua quà vặt không rõ nguồn gốc rồi bị đau bụng cả đêm: tiền mất tật mang.Tempted by the low price, Tuấn bought snacks of unknown origin and had a stomach ache all night: money lost, and sick as well.
Tiếng Anh (in English): không có câu tương đương. Dịch sát chữ: Money lost, illness gained.
Vắt cổ chày ra nước
Từ khó (hard words): chày: cái chày bằng gỗ, khô cứng, để giã gạo.a dry, hard wooden pestle for pounding rice.
Chiếc chày gỗ khô cứng thì vắt mãi cũng chẳng ra được giọt nước nào. Vắt cổ chày ra nước là chê người keo kiệt đến mức chẳng chịu bỏ ra chút gì, kể cả khi nên chi.A dry wooden pestle won't give a drop of water however hard you wring it. Wringing water out of a pestle's neck mocks someone so stingy they won't part with anything, even when they should.
Ví dụ (example): Lớp góp tiền mua quà tặng cô, ai cũng góp, chỉ Huy không chịu: các bạn trêu Huy vắt cổ chày ra nước.The class collected money for a present for their teacher; everyone gave except Huy, and his friends teased him for being as tight as a pestle.
Tiếng Anh (in English): To squeeze blood from a stone; Tight-fisted. Dịch sát chữ: Wringing water out of a pestle's neck.
Tiền trao cháo múc
Đưa tiền ra là người bán múc cháo cho ngay: không nợ, không chờ. Tiền trao cháo múc là mua bán sòng phẳng, hai bên trao đổi ngay tại chỗ.Hand over your money and the seller ladles out your rice soup straight away: no debt, no waiting. Money given, soup ladled means fair dealing, both sides exchanging on the spot.
Ví dụ (example): Hội chợ của lớp bán bánh theo lối tiền trao cháo múc, ai trả tiền thì nhận bánh ngay.At the class fair, cakes were sold cash on the spot: pay your money and get your cake at once.
Tiếng Anh (in English): Cash on the nail; Pay as you go. Dịch sát chữ: Money handed over, soup ladled out.
Của ít lòng nhiều
Món quà có khi chẳng đáng bao nhiêu tiền, nhưng chứa cả tấm lòng của người tặng. Của ít lòng nhiều là nói giá trị của món quà nằm ở tình cảm, không ở giá tiền.A gift may be worth very little money, yet hold all the heart of the giver. A little thing, a lot of heart means a present's value lies in the feeling behind it, not in its price.
Ví dụ (example): Na tự làm tấm thiệp tặng cô giáo. Cô cảm động: "Của ít lòng nhiều, cô quý lắm."Na made a card by hand for her teacher. The teacher was moved: "A small gift with a big heart; I treasure it."
Tiếng Anh (in English): It's the thought that counts. Dịch sát chữ: Little in goods, much in heart.