Thành ngữ về tính nết
Có nết tốt, có thói xấu, và thành ngữ gọi tên được gần hết: hiền như Bụt, thẳng như ruột ngựa, nói dối như Cuội. Đọc để nhận ra những nết nên giữ và những thói nên tránh, ở người khác và ở chính mình.There are good ways and bad habits, and idioms have a name for almost all of them: as gentle as Bụt, as straight as a horse's gut, lying like Cuội. Read them to spot the ways worth keeping and the habits worth avoiding, in others and in yourself.
Nết tốt
Hiền như Bụt
Từ khó (hard words): Bụt: ông Bụt trong truyện cổ tích, hiền lành, hay hiện ra giúp người tốt gặp khó, như giúp cô Tấm.Bụt, the kind old man of fairy tales who appears to help good people in trouble, as he helps Tấm.
Ông Bụt trong truyện cổ tích hiền lành, chẳng làm hại ai, chỉ giúp người. Hiền như Bụt là rất hiền.Bụt in the fairy tales is gentle, harms no one and only helps people. As gentle as Bụt means very gentle and kind.
Ví dụ (example): Ông nội hiền như Bụt, chưa bao giờ to tiếng với các cháu.Grandpa is as gentle as a lamb; he has never raised his voice at his grandchildren.
Tiếng Anh (in English): As gentle as a lamb. Dịch sát chữ: As gentle as Bụt.
Thẳng như ruột ngựa
Từ khó (hard words): ruột ngựa: ruột của con ngựa; người xưa nghĩ ruột ngựa thẳng một mạch, không quanh co.a horse's gut; people of old thought it ran in one straight line, with no twists.
Người xưa cho rằng ruột ngựa thẳng một mạch, không quanh co. Người thẳng như ruột ngựa cũng vậy: nghĩ sao nói vậy, không giấu giếm, không vòng vo. Đó là nết thật thà, dù có khi nói thẳng quá làm người nghe phật lòng.People of old believed a horse's gut ran straight, with no twists. A person as straight as a horse's gut is the same: says what they think, hides nothing, never beats about the bush. It is an honest nature, even if speaking so plainly can sometimes hurt.
Ví dụ (example): Minh thẳng như ruột ngựa, thấy bạn làm sai chỗ nào là góp ý ngay.Minh is as straight as a horse's gut: whenever he sees a friend make a mistake, he says so at once.
Tiếng Anh (in English): To call a spade a spade; As straight as an arrow. Dịch sát chữ: As straight as a horse's gut.
Gan vàng dạ sắt
Từ khó (hard words): dạ: lòng, bụng; người xưa cho rằng lòng can đảm ở trong gan, trong dạ.the heart, the belly; people of old believed courage lived in the liver and the belly.
Gan bằng vàng, dạ bằng sắt: chẳng gì làm lung lay được. Người gan vàng dạ sắt can đảm, kiên định, không sợ khó khăn, nguy hiểm.A liver of gold and a belly of iron: nothing can shake them. Someone with a liver of gold and a belly of iron is brave and steadfast, unafraid of hardship or danger.
Ví dụ (example): Những người lính cứu hỏa gan vàng dạ sắt lao vào đám cháy để cứu người.The firefighters, with nerves of steel, rushed into the blaze to save people.
Tiếng Anh (in English): Nerves of steel; A heart of oak. Dịch sát chữ: A liver of gold, a belly of iron.
Có trước có sau
Người có trước có sau là người lúc nào cũng giữ tình nghĩa: lúc trước quý ai thì lúc sau vẫn quý, được ai giúp thì nhớ ơn mãi, không vì có cái mới mà quên cái cũ.A person who is the same before and after keeps faith all the time: whoever they cared for at first, they still care for later; whoever helped them, they remember with gratitude, and never forget old friends for new things.
Ví dụ (example): Lên thành phố học, chị Mai vẫn viết thư hỏi thăm cô giáo cũ ở quê: chị là người có trước có sau.Though she moved to the city to study, Mai still writes to her old teacher back in the village: she is loyal from first to last.
Tiếng Anh (in English): True blue. Dịch sát chữ: Having a before and an after.
Ruột để ngoài da
Ruột mà để ngoài da thì ai cũng nhìn thấy hết bên trong. Người ruột để ngoài da sống thật thà, vô tư, buồn vui gì cũng hiện ra mặt, không giấu giếm, chẳng để bụng lâu.If your insides were outside your skin, everyone could see them. Someone like that is honest and carefree: every joy or sadness shows on their face, they hide nothing and never bear a grudge for long.
Ví dụ (example): Linh ruột để ngoài da, vừa giận bạn xong đã cười nói như chưa có chuyện gì.Linh wears her heart on her sleeve: a moment after being cross with a friend, she is laughing as if nothing had happened.
Tiếng Anh (in English): To wear your heart on your sleeve. Dịch sát chữ: Guts kept outside the skin.
Chịu thương chịu khó
Người chịu thương chịu khó làm việc chăm chỉ, chịu được vất vả, gian khó mà không kêu ca. Đó là đức tính người Việt rất quý, nhất là ở những người mẹ, người nông dân.Someone who is hard-working and enduring works diligently and bears hardship without complaining. It is a quality Vietnamese people treasure, above all in mothers and farmers.
Ví dụ (example): Mẹ Nga chịu thương chịu khó, sáng bán hàng, tối vẫn kèm Nga học bài.Nga's mum is tireless: she runs her stall in the morning and still helps Nga with her homework in the evening.
Tiếng Anh (in English): Hard-working; To keep your nose to the grindstone. Dịch sát chữ: Bearing the hardship, bearing the toil.
Nhường cơm sẻ áo
Từ khó (hard words): sẻ: chia cho người khác một phần.to give someone part of what you have.
Nhường bát cơm, chia manh áo cho người đang đói, đang rét: đó là tấm lòng tốt, biết thương người. Nhường cơm sẻ áo là sẵn sàng chia sẻ những gì mình có với người gặp khó khăn.Giving up your bowl of rice and sharing your coat with someone hungry or cold: that is a kind heart that cares for others. To share your rice and your clothes means being ready to share what you have with people in hardship.
Ví dụ (example): Mùa lũ năm ấy, cả xóm nhường cơm sẻ áo, ai cũng góp chút gạo, chút quần áo gửi các nhà bị ngập.The year of the floods, the whole neighbourhood shared their rice and clothes: everyone gave a little to the families whose homes were flooded.
Tiếng Anh (in English): To share and share alike. Dịch sát chữ: Giving up your rice, sharing your clothes.
Ăn ngay ở thẳng
Từ khó (hard words): ở: ở đây là sống, cư xử.here: to live, to behave.
Ăn ngay là không gian dối, ở thẳng là cư xử ngay thẳng với mọi người. Người ăn ngay ở thẳng sống thật thà, không lừa dối ai, nên ai cũng tin và quý.Eating straight means no cheating, living straight means treating everyone fairly. People who live this way are honest and deceive no one, so everyone trusts and likes them.
Ví dụ (example): Bác bán hàng đầu ngõ ăn ngay ở thẳng, cân đủ, tính đúng, nên khách nào cũng quay lại.The shopkeeper at the end of the lane is straight and honest, always weighing and charging fairly, so every customer comes back.
Tiếng Anh (in English): Honest and upright; On the straight and narrow. Dịch sát chữ: Eating straight, living straight.
Một lòng một dạ
Chỉ có một tấm lòng, không hai lòng, không thay đổi. Người một lòng một dạ hết lòng với gia đình, bạn bè, với việc mình làm, ai cũng tin cậy được.One heart, never two, never changing. Someone wholehearted is devoted to their family, their friends and their work, and everyone can rely on them.
Ví dụ (example): Chú bảo vệ trường một lòng một dạ giữ gìn ngôi trường suốt hai mươi năm.The school caretaker has looked after the school with all his heart for twenty years.
Tiếng Anh (in English): Heart and soul; Loyal to the core. Dịch sát chữ: One heart, one soul.
Thói nên tránh
Nói dối như Cuội
Từ khó (hard words): Cuội: chú Cuội, nhân vật truyện cổ tích nổi tiếng hay nói dối; người ta kể chú ngồi dưới gốc cây đa trên cung trăng.Cuội, a folk-tale character famous for telling lies; the story goes that he sits under a banyan tree on the moon.
Nói dối như Cuội là nói dối luôn miệng, nói dối thành quen như chú Cuội trong truyện, đến mức không ai tin được nữa.To lie like Cuội is to lie all the time, out of habit, like Cuội in the story, until no one can believe a word.
Ví dụ (example): Hôm trước Hùng bảo bà cầm nhầm vở bài tập, hôm nay lại bảo con chó gặm mất. Cả lớp cười: "Cậu nói dối như Cuội!"The other day Hùng said his grandmother had taken his exercise book by mistake; today he said the dog chewed it up. The whole class laughed: "You lie like Cuội!"
Tiếng Anh (in English): To lie through one's teeth. Dịch sát chữ: Lie like Cuội.
Thùng rỗng kêu to
Gõ vào cái thùng rỗng thì kêu to, thùng đầy thì kêu nhỏ. Người cũng vậy: ai hiểu biết ít lại hay nói to, khoe khoang nhiều.Knock on an empty barrel and it booms; a full one hardly makes a sound. People are the same: those who know little are often the loudest and the biggest show-offs.
Ví dụ (example): Bạn ấy khoe biết hết về máy tính, nhưng hỏi gì cũng không trả lời được. Đúng là thùng rỗng kêu to.He boasted that he knew everything about computers, but couldn't answer a single question. Empty vessels make the most noise.
Tiếng Anh (in English): Empty vessels make the most noise. Dịch sát chữ: Empty barrels sound loudest.
Múa rìu qua mắt thợ
Từ khó (hard words):
- rìu: dụng cụ có lưỡi sắc, cán dài, để chặt gỗ.an axe: a sharp blade on a long handle, for chopping wood.
- thợ: ở đây là bác thợ mộc, người dùng rìu giỏi nhất.here the carpenter, the one who handles an axe best.
Bác thợ mộc ngày nào cũng cầm rìu, nên ai đem rìu ra múa trước mặt bác thì chỉ làm trò cười. Múa rìu qua mắt thợ là khoe chút hiểu biết của mình trước người giỏi hơn mình nhiều. Gặp người giỏi hơn, ta nên khiêm tốn học hỏi.A carpenter swings an axe every day, so anyone who shows off with an axe in front of him only makes a fool of themselves. To swing an axe before the carpenter is to show off a little knowledge to someone far better at it. When someone knows more, it is better to listen and learn.
Ví dụ (example): Mới học vẽ được ba buổi mà Tùng đã chỉ cô giáo mĩ thuật cách tô màu, đúng là múa rìu qua mắt thợ.After only three drawing lessons, Tùng was telling the art teacher how to colour: swinging an axe before the carpenter.
Tiếng Anh (in English): To teach your grandmother to suck eggs; To teach a fish to swim. Dịch sát chữ: Swinging an axe before the carpenter's eyes.
Vơ đũa cả nắm
Từ khó (hard words):
- vơ: gom hết lại một lượt, không chọn.to sweep everything up at once, without choosing.
- nắm: lượng vừa trong một bàn tay.a handful.
Vơ cả nắm đũa một lượt thì chẳng chọn chiếc nào tốt, chiếc nào xấu. Câu nói chê việc thấy một vài người làm sai rồi cho rằng mọi người giống họ đều sai, đánh đồng tất cả.Grab a whole handful of chopsticks at once and you don't sort the good from the bad. The saying criticises seeing a few people do wrong and deciding that everyone like them is the same: lumping them all together.
Ví dụ (example): Một bạn lớp 5A vứt rác ra sân, không thể vơ đũa cả nắm mà bảo cả lớp 5A đều bừa bãi.One pupil from class 5A dropped litter in the yard; that doesn't mean you can tar the whole class with the same brush.
Tiếng Anh (in English): To tar everyone with the same brush. Dịch sát chữ: Sweeping up the chopsticks by the handful.
Mèo khen mèo dài đuôi
Con mèo nào cũng tự khen đuôi mình dài, mà chẳng ai khen giùm. Mèo khen mèo dài đuôi là tự khen mình, khoe cái của mình, thường làm người nghe buồn cười.Every cat praises its own long tail, though no one else does. A cat praising its own long tail is someone praising themselves or showing off what is theirs, which usually makes others smile.
Ví dụ (example): Vẽ xong, Tín khen tranh mình đẹp nhất lớp. Chị gái cười: "Mèo khen mèo dài đuôi!"When he finished his drawing, Tín said it was the best in the class. His sister laughed: "The cat praising its own long tail!"
Tiếng Anh (in English): Every cook praises his own broth. Dịch sát chữ: The cat praises its own long tail.
Cứng đầu cứng cổ
Đầu cứng, cổ cứng thì không chịu cúi, không chịu quay: ai bảo gì cũng không nghe. Cứng đầu cứng cổ là bướng bỉnh, cứ làm theo ý mình, dù biết là sai.A stiff head and a stiff neck won't bow or turn: whatever anyone says, they won't listen. Being stiff-headed and stiff-necked means being stubborn, doing things your own way even when you know it's wrong.
Ví dụ (example): Mẹ nhắc mặc áo ấm mà Khôi cứng đầu cứng cổ, rồi bị cảm lạnh mấy hôm liền.Mum told Khôi to wear a warm coat, but he stubbornly refused and then had a cold for days.
Tiếng Anh (in English): As stubborn as a mule. Dịch sát chữ: Stiff head, stiff neck.Tiếng Anh so sánh với con la, loài vật nổi tiếng bướng.English compares with the mule, an animal famous for being stubborn.
Có mới nới cũ
Từ khó (hard words): nới: lơi ra, bỏ bê, không còn quý như trước.to loosen your hold, to neglect.
Được món đồ mới, người bạn mới thì quên ngay món đồ cũ, người bạn cũ từng gắn bó với mình. Có mới nới cũ là thói xấu, vì những gì cũ từng làm mình vui và giúp mình bao lần.Getting a new thing or a new friend and straight away forgetting the old one you were close to. Dropping the old for the new is a bad habit, because the old things once made you happy and helped you many times.
Ví dụ (example): Có xe đạp mới, Tuấn bỏ xó chiếc xe cũ, chẳng cho em mượn. Mẹ nhắc: "Đừng có mới nới cũ."With his new bike, Tuấn left the old one in a corner and wouldn't even lend it to his brother. Mum said: "Don't drop the old because you have something new."
Tiếng Anh (in English): Out with the old, in with the new. Dịch sát chữ: Having the new, loosening hold of the old.Câu tiếng Anh thường dùng vui, không chê; câu Việt nhắc đừng quên ơn những gì cũ.The English is usually cheerful, not a reproach; the Vietnamese warns against forgetting what the old once did for you.
Siêng ăn nhác làm
Từ khó (hard words): nhác: lười.lazy.
Đến bữa thì nhanh nhảu, đến lúc phải làm thì lười biếng. Siêng ăn nhác làm là chê người chỉ muốn hưởng mà không chịu góp sức.Quick to the table, slow to the work. Keen on eating and lazy at working mocks someone who wants to enjoy things without lifting a finger.
Ví dụ (example): Gọi dọn bàn thì Tý trốn, gọi ăn thì có mặt ngay. Chị trêu: "Đúng là siêng ăn nhác làm!"When asked to set the table, Tý disappears; when called to eat, he's there at once. His sister teased him: "Keen to eat, lazy to work!"
Tiếng Anh (in English): All take and no give. Dịch sát chữ: Keen to eat, lazy to work.
Ăn cây táo rào cây sung
Ăn quả cây táo mà lại đi rào giữ cho cây sung. Thành ngữ chê người được nơi này nuôi nấng, giúp đỡ mà lại lo cho nơi khác, không biết ơn và không trung thành. Ngược lại với "ăn cây nào rào cây ấy".Eating from the jujube tree but fencing the fig tree. The idiom criticises someone who is fed and helped by one side yet works for another, ungrateful and disloyal. The opposite of "eat from a tree, fence that tree".
Ví dụ (example): Chơi cho đội lớp mình mà Huy lại mách cách chơi cho đội bạn: các bạn bảo Huy ăn cây táo rào cây sung.Playing for his own class team, Huy told the other team their tactics; his friends said he was eating from one tree and fencing another.
Tiếng Anh (in English): To bite the hand that feeds you. Dịch sát chữ: Eating from the jujube tree, fencing the fig tree.