Thành ngữ về học hành, làm việc
Học và làm đều cần sức bền: chân cứng thì đá cũng mềm, đường nào cũng tới. Ở đây có những thành ngữ khen người chăm chỉ, người sáng dạ, và những câu nói về công sức bỏ ra mà không thành.Learning and working both take staying power: with strong legs even stones go soft, and every road can be travelled. Here are idioms that praise the hard-working and the quick to learn, and phrases for effort that comes to nothing.
Chăm chỉ, sáng dạ
Chân cứng đá mềm
Đôi chân cứng cáp đến mức đá cũng phải mềm đi: con đường nào cũng đi qua được. Người ta hay chúc nhau chân cứng đá mềm trước một chuyến đi xa hay một việc khó, mong người ấy khỏe mạnh, bền chí đến cùng.Legs so strong that even the stones go soft under them: no road is too hard. People wish each other this before a long journey or a hard task, hoping they stay strong and keep going to the end.
Ví dụ (example): Trước ngày Mai thi vào lớp 6, ông viết tặng Mai một tấm thiệp: Chúc cháu chân cứng đá mềm.Before Mai's entrance exam for grade 6, Grandpa wrote her a card: Wishing you strong legs and soft stones.
Tiếng Anh (in English): không có câu tương đương. Dịch sát chữ: Hard legs, soft stones.
Học một biết mười
Thầy dạy một, trò hiểu ra mười: từ một điều vừa học, người ấy tự nghĩ ra được nhiều điều khác. Học một biết mười là khen người sáng dạ, biết suy nghĩ thêm từ điều được học.The teacher teaches one thing, the pupil understands ten: from one lesson, they work out many more things by themselves. Learn one, know ten praises someone quick to learn, who thinks further than the lesson.
Ví dụ (example): Cô vừa giảng cách tính diện tích hình chữ nhật, Bình đã tự tính được diện tích cả căn phòng: đúng là học một biết mười.The teacher had just explained the area of a rectangle, and Bình worked out the area of the whole room by himself: learn one, know ten.
Tiếng Anh (in English): Quick on the uptake. Dịch sát chữ: Learn one, know ten.
Đầu tắt mặt tối
Làm từ lúc trời chưa sáng đến khi trời đã tối, đầu óc lúc nào cũng chỉ nghĩ đến việc. Đầu tắt mặt tối là làm lụng rất vất vả, không có lúc nghỉ, như nhiều bố mẹ ngày mùa.Working from before dawn until after dark, with nothing but work in your head. The idiom means working very hard with no rest, as many parents do at harvest time.
Ví dụ (example): Mùa gặt, bố mẹ đầu tắt mặt tối ngoài đồng, nên Lan tự lo cơm nước cho em.At harvest time Mum and Dad work from dawn till dark in the fields, so Lan cooks for her little brother herself.
Tiếng Anh (in English): To work from dawn to dusk; To work your fingers to the bone. Dịch sát chữ: Head dimmed, face darkened.
Một công đôi việc
Bỏ ra một lần công sức mà xong được hai việc: đó là làm việc khéo, biết tính toán.Put in the effort once and get two things done: that is working smartly and thinking ahead.
Ví dụ (example): Đạp xe đến trường vừa được tập thể dục, bố mẹ lại không phải đưa đón: một công đôi việc.Cycling to school is exercise and saves Mum and Dad the trip: two birds with one stone.
Tiếng Anh (in English): To kill two birds with one stone. Dịch sát chữ: One effort, two jobs.
Đến nơi đến chốn
Từ khó (hard words): chốn: nơi, chỗ.a place.
Đi thì phải đến tận nơi cần đến, không dừng giữa đường. Làm việc đến nơi đến chốn là làm cẩn thận, trọn vẹn từ đầu đến cuối, không bỏ dở, không qua loa.When you set out, you go all the way to where you're going, not stopping halfway. Doing a job right to the place and the spot means doing it carefully and completely from start to finish, never leaving it half done or doing it sloppily.
Ví dụ (example): Cô giáo khen bài thí nghiệm của Khánh làm đến nơi đến chốn: bước nào cũng ghi chép rõ ràng.The teacher praised Khánh's experiment for being thorough: every step was clearly written down.
Tiếng Anh (in English): To see something through; To leave no stone unturned. Dịch sát chữ: To the place, to the spot.
Văn hay chữ tốt
Văn hay là bài viết có ý hay, lời đẹp; chữ tốt là nét chữ đẹp, rõ ràng. Thành ngữ khen người học giỏi văn và viết chữ đẹp, hai điều phải kiên trì rèn luyện mới có, như ông Cao Bá Quát ngày xưa luyện chữ mỗi tối.Fine writing means good ideas in good words; fine letters means beautiful, clear handwriting. The idiom praises someone who writes well and writes beautifully, two things that take steady practice, like the scholar Cao Bá Quát who practised his handwriting every night.
Ví dụ (example): Bài viết của Thư văn hay chữ tốt, được cô dán lên bảng cho cả lớp xem.Thư's essay was so well written and so neatly done that the teacher pinned it up for the whole class to see.
Tiếng Anh (in English): không có câu tương đương. Dịch sát chữ: Fine writing, fine letters.
Ôn cố tri tân
Từ khó (hard words):
- ôn cố: ôn lại điều cũ.to go over the old.
- tri tân: biết điều mới.to know the new.
Bốn chữ Hán Việt: ôn cái cũ để biết cái mới. Muốn học bài mới cho tốt thì hãy ôn lại bài cũ, vì kiến thức mới thường xây trên kiến thức cũ.Four Sino-Vietnamese words: review the old to learn the new. To learn a new lesson well, go over the old ones, because new knowledge is usually built on what came before.
Ví dụ (example): Trước khi học phân số, Nam ôn lại phép chia: ôn cố tri tân, bài mới dễ hiểu hẳn.Before starting fractions, Nam went over division again: review the old to know the new, and the new lesson was much easier.
Tiếng Anh (in English): Learn from the past. Dịch sát chữ: Review the old, know the new.
Thức khuya dậy sớm
Người thức khuya dậy sớm làm việc từ sáng sớm đến tối muộn, rất chăm chỉ, chịu khó. Thành ngữ thường dùng để khen sự cần cù của cha mẹ, người lao động. Nhưng với các bạn nhỏ, chăm chỉ cũng cần ngủ đủ giấc!Someone who stays up late and rises early works from dawn until night, diligent and tireless. The idiom usually praises the hard work of parents and working people. For children, though, being hard-working also means getting enough sleep!
Ví dụ (example): Mẹ Lan thức khuya dậy sớm lo cho cả nhà, nên Lan luôn cố gắng học thật tốt.Lan's mum works from early morning until late at night looking after the family, so Lan always tries her best at school.
Tiếng Anh (in English): To burn the candle at both ends; Early to bed and early to rise. Dịch sát chữ: Staying up late, getting up early.Câu tiếng Anh có ý hơi khác: làm việc quá sức, đến mức hại sức khỏe.The English means something a little different: working too hard, at the cost of your health.
Công sức không thành
Đầu voi đuôi chuột
Một con vật đầu to như đầu voi mà đuôi bé như đuôi chuột thì thật lạ. Việc làm cũng vậy khi lúc đầu bàn tính to tát, càng về sau càng nhỏ dần rồi bỏ dở. Làm việc gì cũng nên giữ sức đến cuối.An animal with an elephant's head and a mouse's tail would be a strange sight. A task is the same when it starts with big plans, then shrinks and is left unfinished. Whatever you do, keep your strength for the end.
Ví dụ (example): Kế hoạch đọc một trăm cuốn sách trong hè của Huy đầu voi đuôi chuột: được đúng ba cuốn.Huy's plan to read a hundred books over the summer had an elephant's head and a mouse's tail: he read exactly three.
Tiếng Anh (in English): To fizzle out; The mountain laboured and brought forth a mouse. Dịch sát chữ: Elephant's head, mouse's tail.Câu tiếng Anh từ một truyện ngụ ngôn: ngọn núi rền vang như sắp có chuyện lớn, rồi chỉ sinh ra một con chuột.The English comes from a fable: a mountain groaned as if something great were coming, and out came a mouse.
Nước đổ đầu vịt
Lông vịt có một lớp dầu, nên đổ nước lên đầu vịt, nước trôi tuột đi, không thấm chút nào. Lời dạy bảo cũng vậy khi người nghe không chịu tiếp thu: nói mãi mà cũng như không.A duck's feathers are coated with oil, so water poured on its head just runs off without soaking in. Advice is the same when the listener won't take it in: say it again and again, and it is as if you had said nothing.
Ví dụ (example): Mẹ nhắc Bin cất giày vào tủ cả trăm lần mà vẫn như nước đổ đầu vịt.Mum has told Bin a hundred times to put his shoes away, but it's like pouring water on a duck's head.
Tiếng Anh (in English): In one ear and out the other; Like water off a duck's back. Dịch sát chữ: Water poured on a duck's head.Cùng hình ảnh, nhưng tiếng Anh dùng khi ai đó không bận tâm vì lời chê bai, chứ không phải khi không chịu nghe lời khuyên.The same picture, but English uses it when criticism doesn't bother someone, not when advice goes unheeded.
Mò kim đáy bể
Từ khó (hard words):
- mò: lần tìm bằng tay ở chỗ không nhìn thấy.to grope for something with your hands where you cannot see.
- bể: biển.the sea.
Một cây kim bé xíu rơi xuống đáy biển rộng mênh mông thì mò sao cho thấy. Câu nói chỉ việc tìm một thứ rất khó thấy, gần như không thể tìm ra.A tiny needle dropped on the floor of the vast sea: how could you ever feel your way to it? The saying means searching for something so hard to find that it is almost hopeless.
Ví dụ (example): Đánh rơi chiếc khuyên tai giữa bãi cát thì tìm lại khác gì mò kim đáy bể.Finding an earring dropped on a sandy beach is like looking for a needle in a haystack.
Tiếng Anh (in English): Like looking for a needle in a haystack. Dịch sát chữ: Groping for a needle on the seabed.
Chở củi về rừng
Từ khó (hard words): củi: cành cây, gỗ khô để đốt lửa nấu ăn.firewood: dry branches and wood for cooking fires.
Rừng có sẵn bao nhiêu là củi, vậy mà lại chở củi về rừng thì thật vô ích. Thành ngữ chỉ việc làm thừa, đem đến cho người ta thứ họ đã có quá nhiều.A forest is full of firewood, so carrying firewood into the forest is pointless. The idiom names useless work: bringing people something they already have plenty of.
Ví dụ (example): Tặng bút chì màu cho Nam, người có cả một hộp bút chì màu to, thì đúng là chở củi về rừng.Giving coloured pencils to Nam, who already has an enormous box of them, is carrying firewood to the forest.
Tiếng Anh (in English): To carry coals to Newcastle. Dịch sát chữ: Carrying firewood back to the forest.Newcastle là một thành phố ở Anh, xưa nổi tiếng có nhiều mỏ than.Newcastle is an English city once famous for its coal mines.
Đánh trống bỏ dùi
Từ khó (hard words): dùi: cái que để đánh trống.the stick used to beat a drum.
Đánh trống được vài tiếng rồi vứt dùi mà đi, để trống nằm đó. Đánh trống bỏ dùi là làm việc gì cũng nửa chừng rồi bỏ, không đến nơi đến chốn.Beating a drum a few times, then dropping the stick and walking off. The idiom means doing things halfway and then abandoning them, never finishing.
Ví dụ (example): Nhóm của Khoa trồng rau được ba hôm rồi bỏ mặc cho cỏ mọc: đúng là đánh trống bỏ dùi.Khoa's group planted vegetables, then after three days left them to the weeds: they beat the drum and dropped the stick.
Tiếng Anh (in English): To do things by halves. Dịch sát chữ: Beating the drum, dropping the stick.
Nước đến chân mới nhảy
Nước lũ dâng lên mãi, đến khi ngập tới chân mới chịu nhảy lên chỗ cao. Nước đến chân mới nhảy là việc gì cũng để đến lúc gấp lắm mới làm, nên thường vội vàng, làm không tốt.The flood keeps rising, and only when it reaches your feet do you jump to higher ground. Jumping only when the water reaches your feet means leaving everything until the very last moment, so it gets done in a rush and not well.
Ví dụ (example): Cả tháng không ôn, đến tối hôm trước ngày thi Hùng mới học: nước đến chân mới nhảy.Hùng didn't revise all month and only started studying the night before the exam: he jumped when the water reached his feet.
Tiếng Anh (in English): To leave things until the last minute. Dịch sát chữ: Jumping only when the water reaches your feet.
Cưỡi ngựa xem hoa
Ngồi trên lưng ngựa đang chạy mà ngắm hoa thì chỉ thấy lướt qua, chẳng kịp nhìn kĩ bông nào. Cưỡi ngựa xem hoa là xem, đọc hay học qua loa, chỉ biết bề ngoài, không hiểu sâu.Looking at flowers from a galloping horse, you only glimpse them and never see any properly. Viewing flowers on horseback means looking, reading or studying superficially, seeing only the surface and understanding nothing deeply.
Ví dụ (example): Đọc đề vội vàng như cưỡi ngựa xem hoa, Tú làm sai cả bài vì không thấy câu hỏi phụ.Reading the question in a rush, like viewing flowers on horseback, Tú got the whole exercise wrong because he missed the second part.
Tiếng Anh (in English): To skim the surface; A lick and a promise. Dịch sát chữ: Riding a horse to look at flowers.
Học như vẹt
Từ khó (hard words): vẹt: loài chim biết bắt chước tiếng người mà không hiểu nghĩa.a parrot, a bird that copies human words without knowing what they mean.
Con vẹt nói được tiếng người nhưng chẳng hiểu mình nói gì. Học như vẹt là thuộc lòng từng chữ mà không hiểu ý, nên gặp bài khác đi một chút là không làm được.A parrot can say human words without understanding them. Learning like a parrot means memorising every word without grasping the meaning, so a slightly different question leaves you stuck.
Ví dụ (example): Thuộc lòng công thức mà không hiểu, gặp bài toán đổi cách hỏi là Nam bí: học như vẹt thì vậy.Nam knew the formula by heart without understanding it, so when the problem was asked a different way he was stuck: that's what learning like a parrot does.
Tiếng Anh (in English): To learn parrot-fashion; By rote. Dịch sát chữ: Learning like a parrot.
Học trước quên sau
Vừa học xong đã quên, vì học vội, không ôn lại. Học trước quên sau là học mà không nhớ được lâu; muốn nhớ thì phải ôn bài thường xuyên.Forgetting as soon as you've learned something, because you rushed it and never went over it. Learning before, forgetting after means learning that doesn't last; to remember, review often.
Ví dụ (example): Thuộc bảng cửu chương hôm thứ Hai, đến thứ Sáu Nam đã quên: học trước quên sau, nên cô dặn ôn mỗi ngày.Nam knew his times tables on Monday but had forgotten them by Friday: learned and lost, so the teacher told him to review every day.
Tiếng Anh (in English): In one ear and out the other. Dịch sát chữ: Learning first, forgetting after.