Thành ngữ về gia đình, bạn bè
Người Việt quý tình thân: trong nhà thì máu chảy ruột mềm, với bạn thì chia ngọt sẻ bùi. Những thành ngữ này tả sự gắn bó giữa người thân, giữa bạn bè, và cả những lúc không hòa thuận.Vietnamese people treasure close ties: in a family, when one bleeds the others hurt; with friends, you share the sweet and the nutty. These idioms describe the bonds within a family and between friends, and also the times they don't get along.
Trong gia đình
Giống cha như đúc
Từ khó (hard words): đúc: đổ kim loại nóng chảy vào khuôn; những vật đúc từ một khuôn thì giống hệt nhau.to cast: pour molten metal into a mould; things cast in one mould are exactly alike.
Những chiếc nồi đúc chung một khuôn thì giống hệt nhau. Giống cha như đúc là con giống cha đến mức như đúc ra từ cùng một khuôn, từ khuôn mặt đến dáng đi.Pots cast in the same mould come out exactly alike. To look like your father as if cast is to resemble him as though made from the same mould, from the face to the way you walk.
Ví dụ (example): Bé Na giống cha như đúc, ai gặp cũng nhận ra ngay là con bố Hải.Little Na is the image of her father; everyone who meets her knows at once she is Hải's daughter.
Tiếng Anh (in English): The spitting image of your father; A chip off the old block. Dịch sát chữ: Like the father, as if cast.Tiếng Anh dùng cả khi con giống cha ở tính nết, không chỉ ở khuôn mặt.English also uses it when a child takes after a parent in character, not only in looks.
Máu chảy ruột mềm
Khi một chỗ trên cơ thể chảy máu, cả người đều thấy đau. Người thân cũng vậy: một người gặp hoạn nạn thì những người khác cũng xót xa, thương và muốn giúp.When one part of the body bleeds, the whole body feels the pain. Family is the same: when one meets misfortune, the others feel for them and want to help.
Ví dụ (example): Nghe tin bác bị ốm, cả nhà bỏ hết việc về thăm: máu chảy ruột mềm mà.When they heard their uncle was ill, the whole family dropped everything to visit him: when the blood flows, the heart goes soft.
Tiếng Anh (in English): Blood is thicker than water. Dịch sát chữ: When the blood flows, the guts go soft.Tiếng Anh nói người thân gắn bó hơn người ngoài; câu tiếng Việt nói nỗi đau chung của người thân.English says family ties are stronger than any others; the Vietnamese speaks of the pain family members share.
Cha nào con nấy
Cha mẹ thế nào thì con cái thường như thế: tính nết, thói quen, cả tài năng. Con nhìn cha mẹ mà học theo.As the parents are, so the children tend to be: their character, their habits, even their talents. Children learn by watching their parents.
Ví dụ (example): Bố Hải chơi đàn giỏi, Hải cũng mê đàn từ bé: cha nào con nấy.Hải's dad plays the guitar well, and Hải has loved music since he was little: like father, like son.
Tiếng Anh (in English): Like father, like son. Dịch sát chữ: Which father, that child.
Chị ngã em nâng
Chị bị ngã thì em chạy đến đỡ dậy. Chị ngã em nâng là anh chị em trong nhà luôn giúp đỡ nhau, nhất là khi một người gặp khó khăn.When the older sister falls, the younger one runs to help her up. The idiom means brothers and sisters always help each other, above all when one of them is in trouble.
Ví dụ (example): Chị Lan bị ốm phải nghỉ học, em Hà chép bài giúp chị mỗi ngày: chị ngã em nâng.When Lan was ill and missed school, her little sister Hà copied the lessons for her every day: when one falls, the other lifts her up.
Tiếng Anh (in English): không có câu tương đương. Dịch sát chữ: The older sister falls, the younger lifts her up.
Kính trên nhường dưới
Với ông bà, cha mẹ, anh chị, những người trên mình, ta kính trọng, lễ phép. Với em nhỏ, những người dưới mình, ta nhường nhịn, chăm sóc. Đó là nếp sống đẹp trong gia đình người Việt.To grandparents, parents and older siblings, those above us, we show respect and good manners. To younger children, those below us, we give way and look after them. That is the fine way of Vietnamese family life.
Ví dụ (example): Bữa cơm, Minh mời ông bà ăn trước, rồi gắp thức ăn cho em: Minh biết kính trên nhường dưới.At dinner, Minh invites his grandparents to eat first, then serves his little sister: he respects those above and gives way to those below.
Tiếng Anh (in English): Respect your elders. Dịch sát chữ: Respect those above, yield to those below.
Lá rụng về cội
Từ khó (hard words): cội: gốc cây.the base of a tree, its roots.
Chiếc lá dù bay đi đâu, khi rụng xuống cũng rơi về bên gốc cây. Con người cũng vậy: đi xa đến đâu, cuối cùng vẫn nhớ, vẫn muốn trở về quê hương, gia đình, cội nguồn của mình.However far a leaf flies, when it falls it comes back to the foot of its tree. People are the same: however far they travel, in the end they remember and long to return to their homeland, their family, their roots.
Ví dụ (example): Sống ở nước ngoài mấy chục năm, về già ông Tư vẫn về quê dựng nhà: lá rụng về cội.After living abroad for decades, in his old age Mr Tư came home to build a house in his village: leaves fall back to the roots.
Tiếng Anh (in English): There's no place like home. Dịch sát chữ: Leaves fall back to the roots.
Trên thuận dưới hòa
Người trên (ông bà, cha mẹ) và người dưới (con cháu) đều hòa thuận, thương yêu nhau. Trên thuận dưới hòa là gia đình êm ấm, mọi người biết nhường nhịn và lắng nghe nhau.Those above (grandparents, parents) and those below (children, grandchildren) all live in harmony and love each other. Agreement above and harmony below is a warm family where everyone gives way and listens.
Ví dụ (example): Nhà Hà có ba thế hệ sống chung, trên thuận dưới hòa, bữa cơm nào cũng vui.Three generations live together in Hà's home, in harmony from top to bottom, and every meal is a happy one.
Tiếng Anh (in English): One big happy family. Dịch sát chữ: Agreement above, harmony below.
Cơm lành canh ngọt
Bữa cơm có cơm ngon, canh ngọt, cả nhà quây quần vui vẻ. Cơm lành canh ngọt là cảnh gia đình êm ấm, mọi người thương yêu, hòa thuận với nhau.A meal of good rice and sweet soup, the whole family gathered happily around it. Wholesome rice and sweet soup means a warm, peaceful family where everyone loves and gets along with each other.
Ví dụ (example): Nhà Mai lúc nào cũng cơm lành canh ngọt, ai đến chơi cũng thấy ấm áp.Mai's home is always warm and peaceful; everyone who visits feels at home.
Tiếng Anh (in English): Home sweet home. Dịch sát chữ: Wholesome rice, sweet soup.
Với bạn bè
Chia ngọt sẻ bùi
Từ khó (hard words):
- sẻ: chia cho người khác một phần.to give part of something to someone else.
- bùi: vị béo, thơm, như vị của hạt lạc, củ khoai.a rich, nutty taste, like peanuts or sweet potato.
Có miếng ngọt, miếng bùi, người ta chia nhau cùng ăn. Chia ngọt sẻ bùi là cùng nhau chia sẻ mọi thứ, niềm vui cũng như khó khăn, như những người bạn, người thân gắn bó.When there is something sweet or tasty to eat, people share it out together. To share the sweet and the nutty is to share everything, joys and hardships alike, as close friends and family do.
Ví dụ (example): Hai bạn ngồi cạnh nhau suốt năm năm tiểu học, chia ngọt sẻ bùi từ hộp sữa đến cây bút.The two friends sat side by side through five years of primary school, sharing everything from a carton of milk to a pen.
Tiếng Anh (in English): Through thick and thin. Dịch sát chữ: Share the sweet, share the nutty.
Kề vai sát cánh
Vai kề vai, cánh tay sát cánh tay: những người đứng sát bên nhau như thế thì cùng tiến lên. Kề vai sát cánh là luôn ở bên nhau, cùng làm việc và cùng vượt khó.Shoulder against shoulder, arm against arm: people standing that close move forward together. Shoulder to shoulder means always being there for each other, working together and getting through hard times together.
Ví dụ (example): Cả đội kề vai sát cánh, dọn sạch sân trường sau cơn bão.The whole team worked shoulder to shoulder to clear the schoolyard after the storm.
Tiếng Anh (in English): Shoulder to shoulder; Side by side. Dịch sát chữ: Shoulder by shoulder, arm by arm.
Như môi với răng
Môi che cho răng, răng đỡ cho môi: thiếu một thì cái kia cũng khổ. Như môi với răng là gắn bó với nhau rất chặt, cần nhau và che chở cho nhau.The lips cover the teeth and the teeth hold up the lips: without one, the other suffers. Like lips and teeth means being bound tightly together, needing and protecting each other.
Ví dụ (example): Hai làng bên sông như môi với răng, mùa lũ năm nào cũng giúp nhau.The two villages by the river are like lips and teeth; every flood season they help each other.
Tiếng Anh (in English): Joined at the hip. Dịch sát chữ: Like lips and teeth.
Như chó với mèo
Chó và mèo ở chung một nhà hay gầm gừ, cắn nhau. Như chó với mèo là hay cãi nhau, không hòa thuận.Dogs and cats in the same house often growl and fight. Like dog and cat means always quarrelling, never getting along.
Ví dụ (example): Hai anh em Tí và Tèo suốt ngày như chó với mèo, nhưng ai bắt nạt em thì anh bênh ngay.Tí and Tèo, two brothers, fight like cat and dog all day, but if anyone picks on the younger one, the older one stands up for him at once.
Tiếng Anh (in English): To fight like cat and dog. Dịch sát chữ: Like dog and cat.
Như hình với bóng
Đi đâu thì cái bóng cũng theo đó, không bao giờ rời người. Như hình với bóng là luôn đi cùng nhau, gắn bó không rời.Wherever you go, your shadow goes too and never leaves you. Like a body and its shadow means always together, inseparable.
Ví dụ (example): Hai chị em sinh đôi đi đâu cũng có nhau, như hình với bóng.The twin sisters go everywhere together, like a body and its shadow.
Tiếng Anh (in English): As thick as thieves. Dịch sát chữ: Like a body and its shadow.Câu tiếng Anh nhắc đến kẻ trộm, nhưng chỉ có nghĩa là rất thân nhau.The English mentions thieves, but only means very close friends.
Tâm đầu ý hợp
Từ khó (hard words):
- tâm đầu: lòng hợp lòng.hearts that meet.
- ý hợp: ý hợp ý.minds that agree.
Bốn chữ Hán Việt: lòng gặp lòng, ý hợp ý. Những người tâm đầu ý hợp nghĩ giống nhau, thích những điều giống nhau, nên ở bên nhau rất vui và dễ làm việc chung.Four Sino-Vietnamese words: heart meets heart, mind agrees with mind. People who are of one mind think alike and like the same things, so they enjoy being together and work well together.
Ví dụ (example): Mai và Thu cùng mê đọc truyện, cùng thích vẽ, đúng là một đôi bạn tâm đầu ý hợp.Mai and Thu both love reading and both love drawing: a pair of friends of one mind and one heart.
Tiếng Anh (in English): Like-minded; Kindred spirits. Dịch sát chữ: Hearts meeting, minds agreeing.
Bạn nối khố
Từ khó (hard words): khố: mảnh vải quấn quanh người, người nghèo ngày xưa mặc thay quần.a strip of cloth wrapped around the body, worn by poor people long ago instead of trousers.
Ngày xưa nghèo đến mức hai người bạn phải nối khố mà mặc chung. Bạn nối khố là bạn rất thân, chơi với nhau từ bé, từng chia nhau lúc khó khăn nhất.Long ago, some people were so poor that two friends had to tie their loincloths together to share them. A loincloth friend is a very close friend from childhood, someone you shared the hardest times with.
Ví dụ (example): Ông nội và ông Tư là bạn nối khố, chăn trâu cùng nhau từ năm lên bảy.Grandpa and Mr Tư are friends from childhood: they herded buffalo together from the age of seven.
Tiếng Anh (in English): Bosom friends; Friends since we were knee-high. Dịch sát chữ: Loincloth-sharing friends.
Đồng cam cộng khổ
Từ khó (hard words):
- đồng cam: cùng hưởng cái ngọt.sharing the sweet.
- cộng khổ: cùng chịu cái khổ.sharing the hardship.
Bốn chữ Hán Việt: cùng hưởng vị ngọt, cùng chịu nỗi khổ. Những người đồng cam cộng khổ gắn bó với nhau qua mọi lúc vui buồn, khó khăn. Đây là cách nói Hán Việt của "chia ngọt sẻ bùi".Four Sino-Vietnamese words: share the sweet, share the hardship. People who do this stay together through every joy and sorrow. It is the Sino-Vietnamese way of saying "share the sweet and the nutty".
Ví dụ (example): Ông nội và đồng đội từng đồng cam cộng khổ suốt những năm tháng khó khăn, đến giờ vẫn thăm nhau.Grandpa and his comrades shared good times and bad through the hard years, and they still visit each other today.
Tiếng Anh (in English): Through thick and thin. Dịch sát chữ: Sharing the sweet, sharing the bitter.
Tối lửa tắt đèn có nhau
Đêm tối, lửa tắt, đèn tắt: lúc khó khăn, hoạn nạn nhất, hàng xóm vẫn chạy sang giúp nhau. Tối lửa tắt đèn có nhau là tình làng xóm, bạn bè gắn bó, đùm bọc nhau.In the dark, with the fire and the lamp gone out, in the hardest times, neighbours still run over to help. Being together when the fire and lamp go out is the close bond of neighbours and friends who look after one another.
Ví dụ (example): Bão làm mất điện cả xóm, nhà nào có đèn thì mang sang cho nhà bên: tối lửa tắt đèn có nhau.The storm cut the power for the whole neighbourhood, and those with lamps took them next door: together when the lights go out.
Tiếng Anh (in English): A friend in need is a friend indeed. Dịch sát chữ: Together when the fire is dark and the lamp is out.